پارسا فلاح
مکمل های معدنی دامی، عنصری ضروری برای سلامت دامها است و کمبود آن میتواند منجر به کاهش رشد، افت تولید و بیماریهای متابولیک شود. این مکملها که شامل ماکرومینرالها و میکرومینرالها هستند، با جبران کمبودهای تغذیهای، به بهبود سیستم ایمنی، افزایش طول عمر و ارتقای راندمان اقتصادی دامداری کمک میکنند. در ادامه بیشتر با انواع این مکملها و نقش هر یک آشنا خواهید شد.
مکمل های معدنی دامی عمدتاً به دو دسته ماکرو و میکرو تقسیم میشوند. ماکرومینرالها مانند کلسیم، فسفر، سدیم و منیزیم به مقدار گرم در روز موردنیازند و کمبودشان سریعاً روی اسکلت و تولید مثل اثر میگذارد. میکرومینرالها یا عناصر جزئی مانند مس، روی، سلنیوم، منگنز، ید و کبالت به مقدار میلیگرم یا میکروگرم نیاز دارند، ولی نقشی حیاتی در آنزیمها، سیستم ایمنی و هورمونها دارند. در ادامه ۱۰ مکمل پرکاربرد مکمل های معدنی دامی به تفکیک معرفی میشود.
کلسیم فراوانترین ماده معدنی در بدن دام است؛ حدود ۹۹٪ آن در اسکلت و دندانها ذخیره میشود و بقیه در مایعات بدن برای انتقال عصبی و انقباض عضلات نقش دارد. نسبت کلسیم به فسفر باید بین ۱٫۵:۱ تا ۳:۱ باشد؛ مصرف جیرههایی با فسفر زیاد بدون افزودن کلسیم، میتواند موجب “رکیت” یا نرمی استخوان و تشکیل سنگهای ادراری شود.
مکمل های معدنی دامی حاوی کلسیم، معمولاً بهصورت کربنات یا سنگ آهک عرضه میشوند. برای دامهایی که از علوفه کمکلسیم مانند تفاله چغندر یا ضایعات ذرت تغذیه میکنند، افزودن ۰٫۵ تا ۱ درصد سنگ آهک به خوراک توصیه میشود. دقت کنید که مصرف بیشازحد کلسیم میتواند جذب فسفر و عناصر کمیاب مثل روی را کاهش دهد.
فسفر پس از کلسیم دومین عنصر ذخیرهشده در بدن دام است. این عنصر برای رشد سلولی، انتقال انرژی (ATP) و ساختار غشاها و اسیدهای نوکلئیک ضروری است. کمبود فسفر باعث کاهش اشتها، رشد و تولید شیر، مشکلات باروری و نرمی استخوان میشود. در مراتع خشک یا زمانی که از خوراک دانهای مانند ذرت استفاده میشود، سطح فسفر ممکن است پایین باشد و لازم است مکمل های معدنی دامی با فسفر اضافه شود. دی کلسیم فسفات یا منو کلسیم فسفات منابع رایج هستند و باید به گونهای به کار روند که نسبت Ca:P حفظ شود.
سدیم و کلرید جزوِ ماکرومینرالهایی هستند که عمدتاً بهعنوان نمک طعام (NaCl) به جیره اضافه میشوند. گیاهان مرتعی معمولاً کمتر از ۰٫۰۵ درصد سدیم دارند. بنابراین اضافه کردن نمک از طریق مکمل های معدنی دامی الزامی است. دامهایی که دچار کمبود سدیم هستند، رفتارهای غیرعادی مثل لیسیدن چوب و نوشیدن ادرار نشان میدهند و مصرف خوراک و تولید شیر کاهش مییابد. میزان نیاز سدیم و کلرید برای گاوهای شیری، به ترتیب ۰٫۱۵ تا ۰٫۲۳ ٪ و ۰٫۲۵ تا ۰٫۲۹ ٪ ماده خشک خوراک است. در نظر داشته باشید نمک باید همیشه در دسترس دام باشد، زیرا در بدن ذخیره نمیشود.
منیزیم در فعالیتهای آنزیمی، انتقال عصبی و انقباض عضلات نقش دارد. کمبود منیزیم در دامهای شیری که چراگاه سبز و غنی از پتاسیم مصرف میکنند، میتواند باعث بیماری هیپومنیزیمی شود؛ این بیماری بهصورت فلج عصبی، لرزش عضلات و تشنج ظاهر میشود و در موارد شدید به مرگ میانجامد. معمولاً سطح منیزیم کمتر از ۰٫۲٪ ماده خشک جیره، مستعد ایجاد این مشکل است.
مس یکی از عناصر کمیاب کلیدی در سیستمهای آنزیمی، سنتز کلاژن و رنگدانههای مو، تولیدمثل و ایمنی است. کمبود مس باعث کاهش باروری، ضعف سیستم ایمنی و تغییر رنگ مو میشود. کمبودها اغلب بهدلیل وجود آنتاگونیستهایی مانند مولیبدن و گوگرد در جیره هستند که جذب مس را کاهش میدهند. بههمین دلیل توصیه میشود مس بهصورت سولفات مس، کلرید مس سه پایه یا ترکیبات آلی استفاده شود، زیرا فرم اکسید مس به خوبی جذب نمیشود.
خرید سولفات مس از منابع معتبر امکان دسترسی به مکمل باکیفیت را فراهم میکند. میزان نیاز مس برای دامهای در حال رشد، حدود ۱۰ تا ۱۵ میلیگرم بهازای هر کیلوگرم ماده خشک است؛ اما باید نسبت روی به مس در حدود ۳:۱ حفظ شود، زیرا روی زیاد میتواند جذب مس را کاهش دهد. همچنین مقدار زیاد گوگرد و آهن در جیره، میتواند مانع جذب مس شود؛ بنابراین مدیریت صحیح جیره ضروری است.
بیشتر بخوانید: تولید سولفات مس در ایران
روی بخشی از ۲۵۰ آنزیم است و در رشد، تولید مثل، بهبود زخم و سلامت سم و پوست نقش دارد. کمبود روی در بسیاری از علوفهها گزارش شده و معمولاً موجب کاهش اشتها، کاهش رشد و ضایعات پوستی میشود. از آنجا که بدن دام ذخیره محدودی برای روی دارد، این عنصر باید بهطور مرتب از طریق مکملهای معدنی دامی تامین شود.
نسبت مناسب روی به مس حدود ۳:۱ است و سطح بالای آهن باعث کاهش جذب روی میشود. استفاده از سولفات روی یا فرمهای آلی مانند متیونین روی در جیره دامهایی که از خوراک غلات استفاده میکنند توصیه میشود، زیرا این جیرهها مقدار روی کمتری دارند. نیاز روزانه روی برای گاوهای شیری، بین ۳۰ تا ۶۰ میلیگرم بهازای هر کیلوگرم ماده خشک است.
سلنیوم جزء آنتیاکسیدانهای مهم است و همراه با ویتامین E در آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز از سلولها در برابر آسیب اکسیداتیو محافظت میکند. کمبود سلنیوم باعث بیماری عضله سفید (دیستروفی عضلانی)، ضعف ایمنی و افزایش retained placenta در دامهای ماده میشود. میزان مجاز سلنیوم در جیره گاوهای گوشتی، نباید بیش از ۰٫۳ میلیگرم در کیلوگرم ماده خشک باشد و مصرف بیشازحد ممکن است مسمومیت ایجاد کند.
در مناطقی با کمبود سلنیوم، استفاده از مکمل های معدنی دامی که حاوی سلنیت سدیم یا سلنومتیونین هستند، ضروری است و باید بر اساس مصرف توصیه شده (مثلاً ۳ میلیگرم در روز) به دام عرضه شود. مطالعات نشان میدهد کمبود سلنیوم موجب ضعیف شدن گوسالهها هنگام تولد و افزایش بیماریهای گوارشی میشود.
منگنز برای رشد استخوان، سنتز کلاژن، متابولیسم کربوهیدراتها و عملکرد تولید مثل اهمیت دارد. کمبود منگنز در گاوهای آبستن سبب “جنین کج” یا deformities، کاهش وزن گوساله هنگام تولد و افزایش سقط میشود. گرچه کمبود منگنز در مراتع معمولاً نادر است، اما جیرههای مبتنی بر غلات (ذرت) یا کنسانتره احتمال کمبود دارند. مصرف مکمل منگنز به شکل اکسید منگنز یا سولفات منگنز میتواند این کمبود را جبران کند. نیاز گاوها به این عنصر، حدود ۲۰ میلیگرم در هر کیلوگرم ماده خشک است و در گاوهای آبستن یا شیری، ممکن است تا ۴۰ میلیگرم افزایش یابد.
ید برای تولید هورمونهای تیروئیدی که متابولیسم انرژی را تنظیم میکنند، ضروری است. اولین نشانه کمبود ید، گواتر در گوسالههای نوزاد است و کمبود شدید میتواند موجب سقط جنین یا تولد گوسالههای کور و بیمو شود. کمبود ید در بسیاری از مناطق جهان نادر است، اما در مناطقی که خاکهای اسیدی و بارندگی زیاد دارند، ممکن است روی دهد.
ید معمولاً به شکل اتیلن دیآمین دی هیدرو یدید (EDDI) در مکمل های معدنی دامی اضافه میشود و حداکثر مقدار مجاز آن، ۵۰ میلیگرم بهازای هر دام در روز است. مصرف مقادیر بیشازحد ممکن است مسمومیت ایجاد کند. بنابراین رعایت برچسب محصول و دستورالعمل کارشناسان تغذیه ضروری است.
کبالت بخش حیاتی از مولکول ویتامین B12 است و در سنتز هموگلوبین و عملکرد باکتریهای شکمبه نقش مهمی دارد. دامها نمیتوانند ویتامین B12 را بدون وجود کبالت در جیره خود بسازند؛ در نتیجه کمبود این عنصر، باعث کمخونی (آنمی)، کاهش رشد و بیاشتهایی میشود. نیاز گاو به کبالت، حدود ۰٫۱ میلیگرم در هر کیلوگرم ماده خشک است و حداکثر مقدار قابل تحمل در جیره، ۱۰ میلیگرم در کیلوگرم ذکر شده است. از آنجا که کمبود کبالت در مراتع ضعیف یا خاکهای ماسهای شایع است، استفاده از نمک حاوی کبالت یا افزودن سولفات کبالت در مکمل های معدنی دامی توصیه میشود.
شرکت آپادانا پارسه زنجان با برند آپاداناچم یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مطرح مواد شیمیایی صنعتی در ایران است. این شرکت دهها سال است که در زمینه تولید سولفات مس بدون استفاده از اسید نیتریک فعالیت دارد و محصولات خود را به مشتریان داخلی و خارجی ارائه میکند. در میان محصولات این شرکت، خرید زاج کبود (سولفات مس آبدار) اهمیت ویژهای دارد. این ترکیب آبی رنگ برای کنترل بیماریهای گیاهی، ضدعفونی جایگاههای دام و تهیه ترکیباتی چون محلول بردو به کار میرود. همچنین محصولات مختلفی از سولفات مس با خلوص و شکل فیزیکی متفاوت عرضه میشوند. جدول زیر خلاصهای از محصولات کلیدی آپاداناچم را نشان میدهد.
| محصول | کاربردها/ویژگیهای اصلی |
| سولفات مس پودری | جامد سفید مایل به آبی، محلول در آب؛ ضدقارچ و علفکش در کشاورزی؛ ضدعفونی جایگاههای دام؛ بستهبندی ۰٫۵ تا ۲۵ کیلوگرمی. |
| سولفات مس کریستالی | بلورهای آبی رنگ؛ برای تصفیه گازها، غنیسازی کانسارهای روی و سرب، استفاده در صنایع داروسازی؛ بستهبندی ۰٫۵ تا ۲۵ کیلوگرمی. |
| سولفات مس شکری (قند سان) | جامد آبی، محلول در آب؛ بهعنوان ریزمغذی در خوراک دام، طیور و ماهی؛ تولید کود و محلول بردو؛ بستهبندی ۰٫۵ تا ۲۵ کیلوگرمی. |
| سولفات مس صنعتی | جامد آبی هیدراته؛ برای پوششدهی فلزات و جلوگیری از زنگزدگی، کنترل بیماریهای قارچی و تقویت سیستم ایمنی دام و طیور؛ بستهبندی ۰٫۵ تا ۲۵ کیلوگرمی. |
| بردوفیکس (محلول بردو) | مخلوط سولفات مس، آهک و آب؛ بهعنوان قارچکش و باکتریکش برای سمپاشی گیاهان جوان؛ ماندگاری بالا و قابلیت اختلاط با کودها و سموم؛ عرضه در ظروف ۱ و ۵ لیتری. |
بیشتر بخوانید: اهمیت سولفات مس در حیوانات
سخن پایانی
با تأمین صحیح عناصر ضروری، نهتنها مشکلات ناشی از کمبود مواد معدنی برطرف میشود، بلکه بازده اقتصادی دامداری نیز به شکل چشمگیری افزایش مییابد. بنابراین، بهرهگیری از مکملهای معتبر و استاندارد میتواند آیندهای مطمئن برای تولیدکنندگان فراهم سازد.
بهترین روش برای تعیین نیاز دام به مکمل های معدنی دام، تجزیه آزمایشگاهی علوفه و آب مصرفی و مشاوره با متخصص تغذیه است. محتوای معدنی خوراکها ممکن است بر اساس نوع خاک، کوددهی و شرایط آبوهوایی متفاوت باشد. بنابراین انجام آزمون خاک و علوفه بهطور دورهای توصیه میشود.
مصرف بیرویه یا ناصحیح این مکملها، میتواند به مسمومیت و کاهش عملکرد منجر شود. برای نمونه، مصرف بیشازحد مس میتواند باعث تجمع آن در کبد و بروز مسمومیت با علائمی مانند زردی، کمخونی و مرگ شود. همچنین مصرف سلنیوم بیش از ۰٫۳ میلیگرم در هر کیلوگرم ماده خشک جیره، میتواند مسمومیت حاد ایجاد کند که با علائمی مانند ریزش سم، ریزش مو و نارسایی قلب همراه است. حتی مصرف نمک زیاد میتواند اشتها و تولید شیر را کاهش دهد و در موارد شدید، موجب مسمومیت شود.
